डाक्टर र विज्ञको सट्टा AI

मानिसहरूले स्वास्थ्य समस्या, मानसिक तनाव, कानुनी अन्योल वा आर्थिक निर्णय जस्ता विषयमा तुरुन्तै डाक्टर वा विशेषज्ञकहाँ जानुभन्दा पहिले ChatGPT, Gemini जस्ता AI च्याटबोटसँग सोध्ने गरेका छन्। समय, पैसा र पहुँचको अभावले गर्दा यो प्रवृत्ति विश्वभर तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। यसले धेरै फाइदा दिए पनि, विज्ञहरूले यसका जोखिमबारे पटक-पटक चेतावनी दिइरहेका छन्। 

डाक्टरको सट्टा AI: कति र किन

 अमेरिकाको West Health–Gallup केन्द्रले गरेको एउटा राष्ट्रिय सर्वेक्षण अनुसार, चार जनामध्ये एक अमेरिकी वयस्क — करिब ६ करोड ६० लाख मानिस — ले शारीरिक वा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी वा सल्लाहको लागि AI उपकरण प्रयोग गरिसकेका छन्। धेरैले यसलाई डाक्टरलाई पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन नगरी, भेट्नुअघि वा पछि थप जानकारीको लागि प्रयोग गर्छन्, तर ठूलो संख्यामा मानिस यस्तै मात्र भरमा रहन्छन्। यी मध्ये धेरैले शारीरिक लक्षण (५८%), खानपान वा व्यायामसम्बन्धी जानकारी (५९%), औषधिको साइड-इफेक्ट (४६%), र रोग निदानको अनुसन्धान (३८%) गर्न AI प्रयोग गर्छन्। करिब चार जनामध्ये एकले त मानसिक वा भावनात्मक समस्या खोज्न पनि AI नै प्रयोग गर्छन्। केही ठोस उदाहरण 

लक्षण जाँच्ने च्याटबोट: धेरैले शरीरमा कुनै दुखाइ वा असजिलो महसुस हुनेबित्तिकै अस्पताल जानुअघि ChatGPT वा Buoy Health, Ada जस्ता स्वास्थ्य-विशिष्ट च्याटबोटमा लक्षण टाइप गरेर सम्भावित कारण र आवश्यक कदम बुझ्ने गर्छन्। 

दीर्घकालीन औषधि व्यवस्थापन: Florence जस्ता एपहरूले प्रयोगकर्तालाई औषधि खाने समय सम्झाउने र उपचार योजना बुझाउने काम गर्छन्, जसले साना कुराका लागि क्लिनिकमा फोन गर्नुपर्ने आवश्यकता घटाउँछ।

 आपत्कालीन अवस्थामा जोखिमपूर्ण भर: एउटा चर्चित घटनामा, ६० वर्षीय एक व्यक्तिले खानामा नुन (सोडियम क्लोराइड) घटाउने सल्लाहको खोजीमा ChatGPT प्रयोग गरे, तर च्याटबोटले सोडियम ब्रोमाइड (एक विषाक्त पदार्थ) सुझायो। नतिजास्वरूप उनी विषाक्त भई मानसिक विक्षिप्तताको अवस्थामा पुगे र अस्पताल भर्ना हुनुपर्यो। 

मेडिकल विद्यार्थी र डाक्टरहरूको प्रयोग: डाक्टरहरू आफैंले पनि बिरामी भेटको सारांश तयार गर्न, वा नोट्स लेख्न AI प्रयोग गरिरहेका छन् — जसले देखाउँछ कि यो प्रवृत्ति सामान्य जनतामा मात्र सीमित छैन।

 किन जोखिमपूर्ण छ 

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको एउटा अध्ययनले देखाएको छ कि AI च्याटबोटहरूले मेडिकल लाइसेन्स परीक्षा त पास गर्न सक्छन्, तर सामान्य मानिसले आफ्नै लक्षण AI मा टाइप गर्दा उनीहरूले सही निदान पाउने सम्भावना पुरानै तरिकाभन्दा राम्रो हुँदैन। अनुसन्धानकर्ता रेबेका पेनका अनुसार, बिरामीलाई कहिले आपत्कालीन उपचार चाहिन्छ भन्ने पहिचान गर्न नसक्नु नै सबैभन्दा ठूलो खतरा हो। मायो क्लिनिकका विज्ञहरूले पनि भन्छन् — AI सँग बिरामीको पूर्ण मेडिकल रेकर्ड हुँदैन, यसले शारीरिक जाँच गर्न सक्दैन, र यसले आफ्नो निष्कर्षमा कसरी पुग्यो भनेर स्पष्ट तर्क दिन सक्दैन। उस्तै लक्षण फरक शब्दमा सोध्दा फरक-फरक जवाफ आउने समस्या पनि देखिएको छ — जसले कहिलेकाहीं गम्भीर अवस्थालाई सामान्य ठान्ने खतरा निम्त्याउँछ। 

डाक्टरबाहेक अन्य पेशेवरको सट्टा पनि AI 

स्वास्थ्यमा मात्र होइन, मानसिक परामर्श, आर्थिक सल्लाह र कानुनी सहयोगमा पनि मानिसहरूले AI लाई विज्ञको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन्। 

मनोचिकित्सक/काउन्सिलरको सट्टा: Harvard Business Review को विश्लेषण अनुसार, जेनेरेटिभ AI का शीर्ष प्रयोगहरूमध्ये "थेरापी र साथ" (therapy/companionship) अहिले नम्बर एकमा छ। धेरै युवाले Replika, Youper जस्ता एपसँग आफ्नो चिन्ता, डिप्रेसन वा एक्लोपनबारे कुरा गर्छन् — किनभने यो निःशुल्क वा सस्तो, २४ घण्टा उपलब्ध, र "जजमेन्ट नगर्ने" महसुस हुन्छ। 

वित्तीय सल्लाहकारको सट्टा: एक सर्वेक्षणले देखाएको छ कि अमेरिकाका २६% उपभोक्ताले विगत एक वर्षमा AI एप वा च्याटबोटबाट आर्थिक सल्लाह लिएका छन्, र २०% ले त कुनै ठूलो आर्थिक निर्णय नै मुख्यतया AI को सुझावमा आधारित भएर लिएका छन्। विशेष गरी मिलेनियल पुस्ताले (३४%) बजेट बनाउने, बचत गर्ने र लगानी योजना बनाउनसमेत AI मा भर पर्ने गरेका छन्।

 करियर र जीवन सल्लाहकारको सट्टा: OpenAI का प्रमुख साम अल्टम्यानले समेत भनेका छन् कि २०-३० वर्ष उमेर समूहका धेरै युवाले ChatGPT लाई "जीवन सल्लाहकार" (life advisor) कै रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन् — करियर छनौट, सम्बन्धसम्बन्धी समस्या, र दैनिक निर्णयहरूमा समेत। 

यहाँ पनि जोखिम उस्तै वित्तीय विज्ञहरू भन्छन् — AI ले धेरै डाटा छिटो प्रशोधन गर्न सक्छ, तर वित्तीय सल्लाह लिने ग्राहकले केवल जानकारी मात्र होइन, भरोसा, जवाफदेहिता र मानवीय सम्बन्ध पनि खोजेका हुन्छन्, जुन AI ले दिन सक्दैन। त्यसैगरी मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् — AI ले प्रयोगकर्ताको विशिष्ट अवस्था र इतिहास अनुसार सल्लाह दिन सक्दैन, र किशोरकिशोरीलाई लागू पदार्थ वा आत्महत्यासम्बन्धी खतरनाक सल्लाह दिएको समेत उदाहरण फेला परेको छ। 

AI ले स्वास्थ्य, कानुन र वित्तसम्बन्धी जानकारीलाई पहिलेभन्दा धेरै सहज र सुलभ बनाइदिएको छ, र प्राय: मानिसहरू यसलाई विज्ञसँग भेट्नुअघि वा पछि थप जानकारीका लागि प्रयोग गर्छन् — जुन उपयोगी नै हो। तर समस्या तब हुन्छ जब मानिसहरू AI लाई प्रशिक्षित पेशेवरको पूर्ण विकल्पको रूपमा लिन्छन्।  AI लाई सुरुवाती जानकारी र सहयोगको स्रोतको रूपमा प्रयोग गर्नु ठीकै हो, तर गम्भीर वा जोखिमपूर्ण निर्णयमा अन्तिम भरोसा भने योग्य मानव विज्ञमै राख्नुपर्छ।